Anthropic asoschilaridan biri Jack Clark 2026-yil 17-oktabr, shanba kuni Bangkokda boʻlib oʻtayotgan Xalqaro valyuta fondi (XVF) va Jahon bankining yillik yigʻilishlarida nutq soʻzlab, kompaniyaning sunʻiy intellekt (SI) taʼsirini oʻlchovchi ichki iqtisodiy modellaridan biri 2030-yilga kelib AQSH yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 44 trln dollargacha kengayishi mumkinligini koʻrsatayotganini aytdi. Bu koʻrsatkich hozirgi — 30 trln dollardan biroz yuqori boʻlgan — darajadan deyarli bir yarim baravar koʻp. Reuters xabariga koʻra, Clark bu raqamning oʻzi “juda gʻalati eshitilishini” tan olgan, ammo texnologiya yaxshilanishda davom etsa, model aynan shuni nazarda tutayotganini taʼkidlagan. Muhimi: gap bashorat haqida emas, model koʻrsatayotgan ekstremal senariy haqida bormoqda.
Model uchta senariyni koʻrsatadi
Clark tilga olgan model — Anthropic iqtisodchilar jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan va 2026-yil sentabrda eʼlon qilingan “Economic Scenarios for Transformative AI” texnik hisoboti (Korinek va boshqalar, 2026) asosidagi interaktiv Econ Scenario Explorer vositasi. Model 2030-yilgi AQSH YaIMni 2025-yil narxlari darajasida uch xil senariyda baholaydi: oʻrtacha senariyda 34,1 trln dollar (SI boʻlmagandagi bazaga nisbatan +1,6%), sezilarli senariyda 36,3 trln dollar (+8,3%), ekstremal senariyda esa 44,4 trln dollar (+32,4%).
Avgust oyida Morning Consult koʻmagida oʻtkazilgan soʻrovda 10 980 nafar amerikalikdan SI imkoniyatlari, joriy etish surʼati va kasb almashtirish qiyinligi haqidagi kutishlari soʻralgan. Tipik respondentning javoblari “sezilarli oʻzgarish” senariysiga mos kelgan — yaʼni ularning kutishicha, 2030-yilga YaIM SI boʻlmagandagidan 10% yuqori boʻladi. Respondentlarning taxminan 10% i esa ekstremal senariyga mos qarash bildirgan.
Model uchta asosiy xulosaga keladi. Birinchidan, YaIM barcha senariylarda oʻsadi, ammo koʻlami keskin farq qiladi. Ikkinchidan, yanada oʻzgaruvchan senariylarda koʻproq xodim kasb almashtirishga majbur boʻladi — dasturchilar va mijozlarga xizmat koʻrsatish xodimlari kabi bilim xodimlarining bir qismi elektrchi yoki hamshira kabi SI taʼsiridan nisbatan himoyalangan kasblarga oʻtishi mumkin. Uchinchidan, oʻrtacha ish haqi uchala senariyda ham oʻsadi, lekin bu oʻsish asosan bilim ishidan tashqaridagi kasblar hisobiga: sezilarli senariyda bilim xodimlari ish haqi deyarli oʻzgarmaydi.
Anthropic oʻz sahifasida ham ogohlantiradi: har qanday iqtisodiy model singari bu model ham murakkab haqiqatning keskin soddalashtirilgani — u siyosiy javob choralari, biznes sikllari va moliyaviy bozor zarbalarini hisobga olmaydi, “haqiqiy natijalar sezilarli darajada farq qilishi mumkin”.
Ekstremal senariyda nimalar taxmin qilingan
44,4 trln dollarlik ekstremal senariy ikki asosiy taxminga tayanadi: SIning oʻz-oʻzini takomillashtirishi (recursive self-improvement) va texnologiyaning juda tezkor joriy etilishi. Bunday sharoitda model yillik YaIM oʻsishini taxminan 15% atrofida, yaʼni tarixda kuzatilmagan surʼatda koʻrsatadi.
Boylik taqsimoti esa notekis: mehnatning YaIMdagi ulushi hozirgi 60% dan 45% gacha tushadi, bilim xodimlarining ish haqi 2030-yilga 10% dan koʻproq pasayishi mumkin. Ekstremal senariyda ishsizlik ham tarixiy darajalarga sakrashi ehtimoli koʻrsatilgan — boshqa senariylarda esa u tarixda kuzatilgan oraliqda qoladi. Model mualliflari yakunda taʼkidlaydi: “Kelajak oldindan belgilangan emas” — 2030-yilgi iqtisodiyot SI imkoniyatlariga, kompaniya va xodimlarning uni qanday joriy etishiga hamda foydaning qanday taqsimlanishiga bogʻliq.
Bangkok sahnasida nima deyildi
Clark yuzlab hukumat va moliya rasmiylari oldida soʻzlar ekan, oʻzgarish surʼati barcha sohalarda yanada tezlashishini aytdi va bunday tub oʻzgarishlar keltiradigan texnologiya uchun “gʻayrioddiy va jiddiy qoidalar” oʻrnatishda xalqaro hamkorlik zarurligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, SI va ilmiy taraqqiyot surʼati tezlashadi — bu “katta boylik va jiddiy xavf-xatar” keltiradi. Clark shuningdek, SI ilmiy kashfiyotlarni keskin tezlashtirayotganini qayd etdi.
“Bu juda gʻalati eshitilishini bilaman, lekin texnologiya yaxshilanishda davom etar ekan, aynan shu kelib chiqadi. Agar YaIM shunchalik oʻssa, iqtisodiy taʼlimotga koʻra bunday katta kengayishni taʼminlaydigan yangi tarmoqlar va ixtirolar yaratilgan boʻlishi kerak.” — Jack Clark, Reuters keltirgan nutqdan
Oʻzbekiston uchun bu yangilikning ahamiyati shundaki, XVF va Jahon banki kabi global moliya institutlari sahnasida SIʼning iqtisodiy taʼsiri endi aniq raqamli senariylar bilan muhokama qilinmoqda. Demak, SI boʻyicha strategik rejalar endi faqat texnologlar emas, moliyachilar va siyosatchilarning ham kun tartibiga kirgan — Clarkning nutqi aynan shunday tinglovchilar oldida yangradi.
Modelning chegaralari qanday
Anthropic modelning keskin soddalashtirilganini oʻzi tan oladi. Hisobotni koʻrib chiqqan iqtisodchilar orasida Daron Acemoglu, David Autor va Emi Nakamura kabi taniqli olimlar bor — ularning bir qismi ekstremal senariyni “senariy emas, fikr tajribasi” deb oʻqish toʻgʻriroq deb hisoblagan, boshqalari esa eng oʻrtacha senariy hozirgi maʼlumotlarda koʻrinib turgan holatni ham toʻliq aks ettirmaydi degan. Tanqidchilar model maʼlumot markazlari qurilishi keltirib chiqaradigan yalpi talab taʼsirini hisobga olmagani va alohida xodimlarning taqdirini kuzatmagani uchun ish oʻrinlarini yoʻqotish narxini faqat qoʻpol chizgilar bilan koʻrsata olishini ham qayd etgan. Clarkning oʻzi ham raqamni “juda gʻalati” deb atagan.
