Xyuston ilgʻor tadqiqot markazi (Houston Advanced Research Center, HARC) 20-oktyabrda eʻlon qilgan yangi hisobotga koʻra, Texasda rejalashtirilayotgan sunʻiy intellekt maʻlumot markazlarining kengayishi oʻn yillik oxiriga borib shtat havo sifatining oʻn yilliklar davomida erishilgan yutuqlarini yoʻqqa chiqarishi mumkin. The Verge yozishicha, barchasi bu obyektlar qanday quvvat manbai bilan ishlashiga bogʻliq — ular umumiy elektr tarmogʻiga ulanadimi yoki joyida oʻrnatiladigan tabiiy gaz dvigatellaridan quvvat oladimi.
Hisobot nimani aniqladi
HARC mutaxassislari maʻlumot markazlarining turli elektr taʻminoti stsenariylarini modellashtirib, har bir variantning havo sifatiga taʻsirini baholadi. Eng ogʻir stsenariyda Texas energetika sektoridan chiqadigan mayda zarracha — soot — ifloslanishi uch baravardan oshadi va 2006-yildan beri kuzatilmagan eng yuqori darajaga koʻtariladi. Tutun (smog) hosil qiluvchi azot oksidi (NOx) emissiyalari 136 foizga oʻsib, 2004-yilgi koʻrsatkichlarga yaqinlashadi. Karbonat angidrid (CO2) emissiyalari esa 2031-yilga kelib 2025-yilgi darajadan 90 foiz yuqori boʻladi. Boshqacha aytganda, eng yomon holatda Texasning havo sifati koʻrsatkichlari yigirma yil oldingi darajaga qaytadi. Hisobot 20-oktyabrda eʻlon qilindi va unda 2031-yilgacha boʻlgan davr uchun bir nechta rivojlanish ssenariysi koʻrib chiqilgan. Hisobotda taʻkidlanishicha, yakuniy natija bevosita quvvat manbai tanloviga bogʻliq — bir xil miqyosdagi kengayishning oʻzi ham toza, ham iflos ssenariyda rivojlanishi mumkin.
Qanday quvvat — shunday ifloslanish
Hisobotning eng toza stsenariysi ham xavotirli koʻrinadi. Agar maʻlumot markazlari elektr tarmogʻiga ulanib, oʻz hududida shamol va quyosh energiyasi quvvatlarini oʻrnatsa («net zero» varianti), shtat boʻyicha azot oksidi emissiyalari 2031-yilga kelib baribir 35 foizga oshadi. Muqobil variant — obyektlarni joyida ishlaydigan tabiiy gaz dvigatellari bilan taʻminlash — esa NOx emissiyalarini deyarli 400 foizga koʻpaytiradi. Shu tariqa ikki stsenariy orasidagi farq oʻn baravardan oshadi: toza variantda 35 foizlik oʻsish, tabiiy gaz variantida deyarli 400 foizlik oʻsish. Yaʻni eng toza variantda ham mutlaq koʻrsatkichlar oʻsishda davom etadi — farq faqat oʻsish surʻatida. Hisobotga koʻra, hatto eng toza ssenariyda ham oʻsish toʻxtamaydi — oʻzgaradigan narsa faqat uning miqyosi.
Farqning sababi quvvat manbalarining tozaligida: joyida ishlaydigan tabiiy gaz dvigatellari bir xil maʻlumot markazini taʻminlashda tarmoq elektriga nisbatan taxminan toʻrt baravar koʻp azot oksidi chiqaradi. Yaʻni operatorlarning quvvat tanlovi ifloslanish darajasini bir necha baravar oʻzgartiradi — bu hisobotning asosiy xulosalaridan biri. Hisobot mualliflari fikricha, aynan shu tanlov Texas havo sifatining kelajagini belgilaydi.
Texas miqyosi: 288 loyiha va 32 stansiya
Muammo miqyosi Texasning hozirgi koʻrsatkichlaridan koʻrinib turibdi. Shtatda hozir 26 gigavattlik mavjud va qurilayotgan maʻlumot markazi quvvati jamlangan — bu AQShdagi barcha shtatlar orasida eng katta hajm. Route Fifty keltirgan Texas Tribune tahliliga koʻra, shtatda quvvati 5 megavattdan 11 000 megavattgacha boʻlgan kamida 288 ta rejalashtirilgan loyiha mavjud — ularning quvvati 5 megavattlik kichik obyektlardan 11 000 megavattlik ulkan majmualargacha choʻziladi. Bundan tashqari, Texasda kamida 32 ta tabiiy gazda ishlaydigan elektr stansiya qurilishi rejalashtirilgan — bu koʻrsatkich ham mamlakat boʻyicha eng yuqori. Hisobot mualliflari aynan shu kengayish surʻati shtat havo sifatiga jiddiy bosim oʻtkazishidan ogohlantirmoqda. Quvvati 5 megavattdan 11 000 megavattgacha boʻlgan bu loyihalarning har biri oʻz elektr taʻminoti yechimini talab qiladi — va hisobot koʻrsatganidek, aynan shu tanlov yakuniy ifloslanish darajasini bir necha baravar oʻzgartiradi.
Talab: sanoat obyekti sifatida tartibga solish
HARC vitse-prezidenti Carlos Gamarra Texas qonunchilari va maʻlumot markazi operatorlariga murojaat qilib, bu obyektlarga sanoat korxonalari kabi munosabatda boʻlishni talab qildi — shunda ular shtatning havo sifati boʻyicha erishgan yutuqlarini taʻminlagan bir xil emissiya standartlariga boʻysunadi:
Maʻlumot markazlarini ular qanday boʻlsa — sanoat obyektlari sifatida koʻring, shunda ular shtatning havo sifati yutuqlarini taʻminlagan bir xil emissiya standartlariga boʻysunadi. — Carlos Gamarra, HARC vitse-prezidenti
Gamarra shuningdek operatorlarni elektr energiyasi isteʻmoli, quvvat manbalari va ularning natijasida hosil boʻladigan ifloslanish haqida ochiq maʻlumot berishga chaqirdi. Uning chaqirigʻiga koʻra, oshkor qilinadigan maʻlumot elektr isteʻmoli hajmi, uning manbalari va hosil boʻladigan ifloslanish koʻrsatkichlarini qamrab olishi kerak. Hisobot xulosasiga koʻra, shaffoflik va qatʻiy standartlar boʻlmasa, Texasning havo sifati boʻyicha oʻn yillik yutuqlari atigi bir necha yilda yoʻqolishi mumkin. Mualliflar fikricha, maʻlumot markazlariga nisbatan sanoat emissiya standartlarini qoʻllash — havo sifati yutuqlarini saqlab qolishning asosiy sharti.
