Reuters agentligi 2026-yil 9-oktabrda xabar berishicha, tadqiqot firmasi SemiAnalysis Xitoyning toʻqqizta yetakchi sunʻiy intellekt (SI) ishlab chiquvchisi 2021-yildan 2026-yil 15-sentabrgacha chiqargan 857 model relizini tahlil qilib, ularning atigi 31 tasida (3,6 foiz) modelga xos xavfsizlik baholash natijasi ochiq eʻlon qilinganini aniqlagan. Natijalarning atigi 9 tasi (1,1 foiz) reliz paytida yoki undan oldin chop etilgan; qolgan 813 relizda hech qanday xavfsizlik oshkoraligi mavjud emas.
Tadqiqot qanday oʻtkazildi
Tadqiqot doirasiga Alibaba, ByteDance, Tencent, Baidu, DeepSeek, Moonshot, Z.AI, MiniMax va StepFun kompaniyalari kiritildi — toʻrtta yirik texnologiya giganti va beshta startap. Har bir reliz ishlab chiquvchining model kartasi, reliz eslatmasi va texnik hisobotlari bilan solishtirib tekshirildi.
Tadqiqot davri besh yildan ortiq vaqtni — 2021-yildan 2026-yil 15-sentabrgacha — qamrab oldi; shu davrda roʻyxatdagi toʻqqiz kompaniya jami 857 marta model chiqargan.
Hisob-kitob mezoni qatʻiy boʻldi: tadqiqotchilar faqat aniq nomlangan modelga bogʻlangan, ochiq eʻlon qilingan maxsus natijalarni hisobga oldi. Bunga zararli chiqish, himoya mexanizmlarini chetlab oʻtishga chidamlilik, zaharlilik, maxfiylik, soʻrovni rad etish xatti-harakati va xatarli imkoniyatlar boʻyicha topilmalar kiradi. Modelning «xavfsizlik boʻyicha oʻqitilgani» yoki «baholangani» haqidagi umumiy daʻvolar hisobga olinmadi — faqat aniq topilma yoki raqam keltirilgan natijalar qabul qilindi.
Hisobga olinishi uchun natija aynan shu modelga bogʻlangan boʻlishi va aniq topilma yoki raqam keltirgan boʻlishi shart edi — bu mezon «xavfsizlik boʻyicha oʻqitilgan» yoki «baholangan» kabi umumiy daʻvolarni avtomatik istisno qildi. Tadqiqotchilar har bir relizni ishlab chiquvchining model kartasi, reliz eslatmasi va texnik hisobotlari bilan alohida-alohida solishtirib tekshirgan.
3,6 foiz ortidagi raqamlar
857 relizdan atigi 31 tasida modelga xos xavfsizlik natijasi topildi — bu jami relizlarning 3,6 foizini tashkil qiladi. Ularning atigi 9 tasida natija reliz bilan bir vaqtda yoki oldinroq eʻlon qilingan, yaʻni chiqarilgan paytda xavfsizlik baholashiga ega relizlar ulushi 1,1 foizdan oshmaydi. Qolgan 813 reliz — jami relizlarning 94,9 foizi — ishlab chiquvchi tomonidan eʻlon qilingan hech qanday xavfsizlik natijasiga ega emas. Raqamlarni boshqacha aytganda, har 28 relizdan atigi bittasida modelga xos xavfsizlik natijasi ochiq eʻlon qilingan, reliz paytida yoki undan oldin natijasi chiqqan modellar esa taxminan har yuz relizdan bittasini tashkil qiladi.
Toʻliq taqsimot quyidagicha: 31 natijaning 9 tasi reliz paytida yoki undan oldin, 16 tasi relizdan keyin (median kechikish 42 kun) hujjatlashtirilgan, 6 tasining vaqti yoki aynan shu modelga mosligi aniqlanmagan; qoʻshimcha 10 relizda raqamli natijasiz baholash daʻvosi, 3 tasida faqat matbuot yoki investor maʻlumoti bor, qolgan 813 relizda esa hech qanday oshkoralik mavjud emas.
Shunday qilib, ochiqlangan 31 natijaning 16 tasi ham relizdan keyin kechikib (median kechikish 42 kun) hujjatlashtirilgan, 6 tasining vaqti yoki modelga mosligi umuman aniqlanmagan — yaʻni hatto oshkoralik boʻlgan holatlarning koʻpchiligida ham foydalanuvchi model chiqayotganda uning xavfsizlik baholashini koʻra olmagan.
Hisobotdagi yana bir topilma shundaki, Xitoyning hech bir yirik ishlab chiquvchisi kiber, biologik va nazoratni yoʻqotish xatarlarini qamrab oluvchi xatarli imkoniyatlar testlari natijalarini ochiq eʻlon qilgan holda yetakchi matn modeli chiqarmagan. Yaʻni eng yuqori darajadagi modellarning eng xavfli deb hisoblanadigan imkoniyatlari hech qachon ochiq sinovdan oʻtkazilgani eʻlon qilinmagan.
«Xitoyning sunʻiy intellekt xavfsizligiga boʻlgan real yondashuvi xavfsizlikka emas, tezlikka asoslangan», — degan xulosaga kelgan SemiAnalysis tadqiqotchilari oʻz hisobotida.
Xitoy qoidalari: ilovalar nazoratda, model chegarasi ochiq
SemiAnalysis maʻlumotlariga koʻra, Xitoyning SI xavfsizligi boshqaruv ramkasi yetakchi xatarlarni tan oladi, lekin model imkoniyatlari bilan bogʻliq majburiy talablar qoʻymaydi. Yaʻni rasmiy hujjatlarda xavf-xatarlar qayd etilgan boʻlsa-da, ular modelning oʻlchami yoki imkoniyatiga qarab ishlab chiquvchiga avtomatik majburiyat yuklamaydi.
Pekinning majburiy qoidalari esa asosan ilovalarni va ularning foydalanuvchilarga taʻsirini tartibga soladi — nima chiqayotgani va u odamlarga qanday taʻsir qilishi nazorat qilinadi, lekin modelning oʻzi qanday sinovdan oʻtishi va natijalar ochiqlanishi talab etilmaydi. Hisobotning asosiy xulosasi shundan kelib chiqadi: Xitoy rejimi ilovalar darajasida qattiq, lekin yetakchi modellar darajasida majburiy chegaralarsiz ishlaydi.
Amalda bu shuni anglatadiki, ilova darajasidagi qattiq nazorat eng yuqori darajadagi modellar darajasidagi majburiy chegaralarning yoʻqligini qoplay olmaydi — hisobot mualliflari Xitoy rejimini aynan shu sababdan ilovalar darajasida qattiq, yetakchi modellar darajasida esa majburiy chegaralarsiz ishlaydi, deb taʻriflagan.
AQSh laboratoriyalari bilan solishtirma
Hisobotda AQSh ishlab chiquvchilari boʻyicha taqqoslanadigan raqamlar keltirilmagan — SemiAnalysis faqat Xitoy kompaniyalarining relizlarini sanab chiqqan, AQSh laboratoriyalari uchun xuddi shunday toʻliq sanash oʻtkazmagan. Shuning uchun ikki tomonni bevosita raqamlar bilan solishtirishning iloji yoʻq. Biroq Reuters qayd etishicha, OpenAI, Anthropic va Google DeepMind oʻzlarining ayrim yirik yetakchi modellarini chiqarishda xavfsizlik hisobotlari, tizim kartalari yoki model kartalarini eʻlon qilgan. Yaʻni Gʻarbning ayrim laboratoriyalari eng muhim relizlarida xavfsizlik hujjatlarini ochiq chop etish amaliyotiga ega, Xitoy ishlab chiquvchilarida esa bunday amaliyot tizimli emas.
Bu farq raqamlarda emas, amaliyotda koʻrinadi: Gʻarbning ayrim laboratoriyalari eng muhim relizlarida xavfsizlik hujjatlarini ochiq chop etish amaliyotiga ega, Xitoy ishlab chiquvchilarida esa bunday amaliyot tizimli emas.
SemiAnalysis asos tadqiqotini 2026-yil 8-oktabrda «Beijing Will Not Pace the Frontier: China's Speed-First AI Safety Regime» nomi bilan chop etdi. Hisobotning asosiy tezisi uning nomida ham aks etgan: mualliflar Xitoyning SI xavfsizligiga real yondashuvini tezlikka asoslangan, deb atagan. Reuters tadqiqot natijalarini ertasi kuni, 9-oktabrda yoritdi.
