Citizen Lab hisobotida nima aniqlandi
Citizen Lab 2026-yil 15-oktabrda eʻlon qilgan «AdFection» nomli hisobotida Isroilning Discover-Tech reklama firmasi platformasi yollanma spyware ishlab chiqaruvchilarga aniq shaxslar va qurilmalarni deyarli dunyoning istalgan nuqtasida nishonga olish imkonini bergani aniqlandi. Zararli onlayn reklamalar qurilmalarga «zero-click» (nol bosishli) spyware oʻrnatadi — yaʻni jabrlanuvchi xabarni ochishi yoki havolani bosishi shart emas. Hisobotni TechCrunch yoritdi, Ars Technica esa tadqiqot topilmalarini mustaqil ravishda tasdiqladi.
«Zero-click» degani — qurilma foydalanuvchining birorta harakatisiz yuqtiriladi: xabar ochilmaydi, havola bosilmaydi, fayl yuklanmaydi. Bunday spyware mahsulotlari hukumat mijozlariga sotiladi; bu holatda ulardan kamida ikkitasi — Candiru va Bindecy — Discover-Tech platformasidan nishonlarni aniqlash va tanlashda foydalangan.
Amaliy jihatdan bu shuni anglatadiki, hujumchi endi jabrlanuvchiga fishing xati yuborishi yoki uni zararli havolani bosishga koʻndirishi shart emas. Reklama tarmogʻi oʻzining odatiy ishi — toʻgʻri reklamani toʻgʻri odamga koʻrsatish — orqali hujumni yetkazadi. Nishon oddiy veb-sahifani ochganda yoki ilovadan foydalanganda ekranda koʻringan reklama ortida qurilma allaqachon yuqtirilgan boʻladi.
Citizen Lab bu holatni hukumatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan zero-click spywareʻning onlayn reklamalar orqali tarqatilganining birinchi tasdiqlangan holati deb atadi. Tadqiqotchilarning baholashicha, bu butun dunyo boʻylab juda koʻp sonli qurilmani xavf ostiga qoʻyadi. Bu klassik zararli reklama («malvertising») hujumlaridan keskin farq qiladi: anʻanaviy zararli reklamalar odatda keng tarqalgan va tasodifiy boʻladi, bu yerda esa reklamalar aniq nishonga qaratilgan va ularni koʻrgan qurilma avtomatik ravishda buziladi. Shu tariqa onlayn reklamalar shunchaki aldov vositasi emas, balki avtomatik ishlaydigan nishonli hujum kanaliga aylangan.
Al Jazeera kompyuterlari qanday buzilgan
Hisobotga koʻra, 2024–2025-yillarda media tashkiloti Al Jazeeraʻning kamida 45 ta Windows kompyuteri zararli kod bilan toʻldirilgan onlayn reklamalarga duch kelgach, Candiru spywareʻi bilan buzilgan. Tadqiqotchilar qurilmalarning aynan zararli reklamalar koʻrsatilgandan keyin yuqtirilganini aniqlagan. Hisobotda son «kamida 45 ta» deb koʻrsatilgan — bu tadqiqotchilar isbotlay olgan holatlar; hujumlar ikki yilga choʻzilgani esa bu bir martalik operatsiya emas, balki uzoq muddatli nishonlash kampaniyasi boʻlganini koʻrsatadi.
Bu tasodifiy tarqalgan zararli reklamalar emas, balki aniq tanlangan qurilmalarga qaratilgan nishonli hujumlar edi. Reklama ekotizimining oʻzi nishonlash mexanizmi sifatida ishlatilgan: reklama kimga va qaysi qurilmada koʻrsatilishi haqidagi maʻlumotlar hujumchilarga kerakli nishonni topish va unga zararli kod yetkazish imkonini bergan.
Candiru va Bindecy — Discover-Tech platformasidan nishonlarni tanlashda foydalangan kamida ikki zero-click spyware ishlab chiqaruvchisi. Ikkala kompaniya ham oʻz kuzatuv mahsulotlarini hukumat mijozlariga sotadi. Citizen Labning aniqlashicha, ularning zararli dasturlari Discover-Tech reklama tarmogʻi orqali aniq shaxslar va qurilmalarga yetkazilgan.
Discover-Tech tizimidagi ochiqliklar
Citizen Lab tadqiqotchilari Discover-Techning Controlium boshqaruv panelida jiddiy xavfsizlik kamchiliklarini topdi. Tizimning kirish sahifalarida manba kodi ochiq qolgan; shuningdek, parolsiz kirish mumkin boʻlgan ochiq boʻlimdan tadqiqotchilar foydalanuvchilarning kirish yozuvlarini yuklab olgan — ular orasida kamida ikki nafar Candiru xodimining kirish maʻlumotlari ham boʻlgan. Bu yozuvlar Candiru xodimlarining Discover-Tech platformasidan foydalanganini koʻrsatadi.
Bundan tashqari, Discover-Tech veb-saytida ochiq qolgan milliardlab reklama savdosi (bidding) yozuvlari kompaniya reklamalari 2026-yil mart–iyun oylarida oʻn minglab mobil ilovalar va veb-saytlarda koʻrsatilganini koʻrsatdi — jumladan, harbiylar, hukumatlar, muhim infratuzilma va milliy kiberagentliklar foydalanadigan qurilmalarda ham. Boshqacha aytganda, platforma orqali tarqatilgan reklamalar nafaqat jurnalistlar, balki davlat tuzilmalari qurilmalariga ham yetib borgan. Ochiq qolgan yozuvlarning miqyosi — milliardlab — platformaning oʻzi xavfsizlik gigiyenasiga rioya qilmaganini koʻrsatadi: tadqiqotchilar hech qanday ruxsatsiz kirishsiz, ochiq manbalardangina shuncha maʻlumot toʻplay olgan.
Mutaxassislar nima demoqda
"Bu hisobot onlayn reklamalar nishonlarni aniqlab, ularni «nihoyatda aniq» tarzda avtomatik buzishi mumkinligining birinchi aniq texnik dalilini taqdim etadi", — dedi Citizen Labning katta tadqiqotchisi Bill Marczak TechCrunchga.
Marczak nishonga olinishi mumkin boʻlgan odamlarga reklama kuzatuvini oʻchirish yoki reklamalarni butunlay bloklashni tavsiya qildi. Hisobot shu bilan birga reklama texnologiyalari ekotizimidagi shaffoflik muammosini ham koʻrsatdi: ochiq qolgan milliardlab yozuvlar tadqiqotchilarga platformaning qamrovini xaritaga tushirish imkonini berdi.
Citizen Labʻning xulosasi shunday: onlayn reklama ekotizimi endi tijorat vositasi boʻlishdan tashqari, hukumatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan kiberoperatsiyalar infratuzilmasiga ham aylangan. «AdFection» hisobotining ahamiyati shundaki, u bu jarayonning texnik dalillarini birinchi marta toʻliq hujjatlashtirdi.
