Anthropic 2026-yil 23-sentabr kuni sunʻiy intellekt (SI) agentlari CRISPRʻga oʻxshash xususiyatlarga ega yangi ferment tizimini mustaqil ravishda aniqlaganini eʻlon qildi. «Array-associated reverse transcriptases» (ART) deb nomlangan tizim asosan bakteriofaglarda — bakteriyalarni yuqtiruvchi viruslarda — uchraydi va uch qismdan iborat: teskari transkriptaza fermenti, unga qoʻshni sherik gen hamda CRISPR massivini eslatuvchi uzoq, bir tekis oraliqda joylashgan DNK takrorlari zanjiri. Kashfiyot kompaniya tashkil qilgan yangi hayot fanlari tadqiqot guruhi va laboratoriyasining birinchi natijasi boʻldi. Ish pre-print — ilmiy taqrizdan oʻtmagan oldindan nashr — sifatida eʻlon qilindi.

21 soatlik qidiruv qanday kechdi

Anthropic olimlari Claudeʻga bitta yuqori darajali topshiriq berdi: DNK ketma-ketliklari bazasini koʻzdan kechirib, qiziqarli yangi teskari transkriptazalar (RT) namunalarini topish. Kompaniyaning rasmiy eʻloniga koʻra, insonlarning ishtiroki dastlabki topshiriq va laboratoriya ishlari bilan cheklangan — qolgan izlanishni agentlar oʻzlari bajargan. Taxminan 950 ta SI agent 21 soat davomida 210 mln token sarflab maʻlumotlar bazasini tahlil qildi va jarayon davomida agentlardan biri noodatiy koʻrinishdagi teskari transkriptaza geni yonida takrorlanuvchi DNK namunasini payqadi.

Kompaniyaning yozishicha, ularning ishtiroki faqat dastlabki topshiriq va laboratoriya ishlari bilan cheklangan: agentlar maʻlumotlar bazasini oʻzlari koʻzdan kechirib, RT oilalarini oʻzlari oʻrganib, oʻz xulosalariga koʻra qiziqarli nomzodlarni tanlagan. Claude agentlari 200 mingdan ortiq teskari transkriptazani yigʻdi, ular orasidan 3 500 ta yangi nomzod tizimni ajratdi va eng ishonchli 20 tasini odam oʻqiy oladigan hisobot shaklida saraladi. Har bir hisobotda taklif etilayotgan funksiya va uni qoʻllab-quvvatlovchi dalillar bayon qilindi. Anthropicʻning taʻkidlashicha, mutaxassis olim uchun bunday tahlil bir necha haftadan bir necha oygacha vaqt olishi mumkin. Kompaniya yozishicha, soʻnggi yillarda tadqiqotchilar koʻproq teskari transkriptazalarni kashf qildi, ularning aksariyati bakteriyalarda immun tizimining bir qismi sifatida topilgan. Deyarli barcha RT oilalari genom tahlili — genom qidiruvi orqali topilgan: tadqiqotchilar ketma-ketliklar bazasida hali tavsiflanmagan genlarni qidiradi, gʻayrioddiyliklarni payqaydi va ularning nima qilishini aniqlaydi.

Agent «gʻayrioddiy» narsani qanday payqadi

Anthropic blogida keltirilishicha, agentlar odatdagi ish sxemasiga koʻra harakat qildi: avval tegishli adabiyotni oʻqib, ochiq maʻlumotlarda mavjud natijalarni takrorlash orqali oʻz usullarini tekshirdi, soʻng tavsiflanmagan tizimlarga mos kelmaydigan oila aʻzolari yoki genom qoʻshnilarini qidirdi. Har bir nomzod boʻyicha qisqa hisobot yozildi va dalillar tanqidiy baholandi — koʻpchilik nomzodlar aynan shu bosqichda chetga surildi. Bir qidiruv yakunida bitta munosib nomzod qolishi yoki umuman qolmasligi mumkin edi.

Gʻayrioddiy teskari transkriptaza oilasini payqagach, agent xom DNK ketma-ketligini batafsil oʻrganishga qaror qildi. Kompaniya agentning oʻz soʻzlarini keltiradi:

"[Teskari transkriptaza yonidagi DNK] ajoyib: koʻz bilan tandem takrorlar massivini koʻryapman... bu CRISPRʻga oʻxshash... takrorlar massivimi?!"

Shundan soʻng agent inson olim kabi harakat qildi: takrorlarni sanadi va oraliqlarini oʻlchadi, joylashuvni maʻlum teskari transkriptaza tizimlari bilan taqqosladi, adabiyotda bu namuna avval qayd etilganmi-yoʻqligini qidirdi. Chuqur tahlildan soʻng u yangi biologik tizim topganiga ishondi va hisobotni inson koʻrigiga topshirdi.

ART tizimi qanday tuzilgan

ART tizimi uch qismdan iborat: teskari transkriptaza (RNKʻni DNKʻga koʻchiruvchi ferment), uning yonidagi sherik gen va CRISPR massiviga oʻxshash uzoq, teng oraliqli DNK takrorlari zanjiri. Takrorlarning joylashuvi CRISPR-Cas tizimlaridagi dasturlanuvchi RNK bankini eslatadi — aynan shu oʻxshashlik kompaniyani topilmani CRISPR bilan taqqoslashga undagan. Kompaniya maʻlumotlariga koʻra, tizim asosan bakteriofaglarda uchraydi.

Reuters xabariga koʻra, asosiy teskari transkriptazaning oʻzi katta fagda topilgan boʻlib, avvalgi tadqiqotlarda aniqlangan edi, biroq Claude kengroq tizimning belgilovchi xususiyatlarini — kodlanmaydigan DNK ketma-ketliklari massivi va funksiyasi nomaʻlum qoʻshimcha oqsilni — birinchi boʻlib payqagan koʻrinadi. Bu farq muhim: alohida gen avval maʻlum boʻlgan boʻlsa-da, uni yagona tizim sifatida bogʻlovchi tuzilmani SI aniqlagan.

Anthropicʻning yozishicha, Claude topgan tizim boshqa oz sonli tizimlardagina birga uchraydigan xususiyatlar toʻplamiga ega va ularning barchasi dasturlanuvchi boʻlib, DNKʻni kesish, nusxalash va koʻchirish kabi amallarni bajaradi. CRISPR allaqachon fan va tibbiyotni oʻzgartirgan; yana bir nechta shunday tizimlar istiqbolli vositalar sifatida ishlab chiqilmoqda.

CRISPR bilan taqqoslash nega muhim

Anthropic oʻz eʻlonida biologiya va tibbiyotni oʻzgartirgan kashfiyotlar koʻpincha olim tabiatdagi molekulyar mashinalarning ulkan xilma-xilligida gʻayrioddiy narsani payqashidan boshlanganini eslatadi. Cheklovchi fermentlar — qisqa DNK ketma-ketliklarida DNKʻni kesuvchi oqsillar — bakteriya immun tizimlarida topilgan va bosqinchi viruslar DNKʻsini yoʻq qilgan; tadqiqotchilar ularni tanlangan joylarda DNKʻni kesish va genlarni bir organizmdan ikkinchisiga koʻchirish uchun ishlatish mumkinligini anglab, biotexnologiya sanoatiga asos solgan. Yellouston issiq buloqlaridagi bakteriyada topilgan Taq polimeraza zamonaviy diagnostikaning aksariyatida qoʻllaniladigan DNK nusxalash usuli — PZR asosiga aylandi. CRISPR esa dastlab ayrim bakteriyalar DNKʻsidagi gʻayrioddiy takror ketma-ketlik sifatida payqalgan va bugun gen tahriri asosidagi dorilarning poydevori hisoblanadi.

CRISPR kashfiyotchisining bahosi

Pre-print chiqqach, uni MIT va Broad instituti professori, CRISPR genom tahriri kashfiyotchilaridan biri Feng Zhang koʻrib chiqdi. U topilmani qiziqarli deb baholadi:

"Bu — SI agentlarining biologik kashfiyotlarga qanday hissa qoʻsha olishining hayajonli misoli. Teskari transkriptazalar bilan bogʻliq RNK-takroriy massivlarining aniqlanishi haqiqatan ham qiziqarli va chuqur oʻrganishga arziydi. Umid qilamanki, bu ish koʻproq olimlarni SI ularning tadqiqotlariga qanday yordam berishi mumkinligini oʻrganishga undaydi." — Feng Zhang, MIT professori

Pre-print holati va olimlar bahsi

Topilma haqidagi ish pre-print sifatida eʻlon qilindi — yaʻni hali mustaqil ilmiy taqrizdan oʻtmagan. Bu holat biologlar orasida yangilikning yangiligi borasida bahsga sabab boʻldi: The New York Times 28-sentabr kuni chop etgan materialida olimlarning topilma qanchalik yangi ekanligi haqidagi fikrlari turlicha ekanini yozdi. Anthropic oʻz navbatida ART tizimining asosiy funksiyasini aniqlash ishlari davom etayotganini maʻlum qildi va pre-printni ilmiy hamjamiyat muhokamasiga ochiq qoldirdi. Kompaniya bunday erta topilmalarni ulashish Claude imkoniyatlarini koʻrsatish va keng hamjamiyatga oʻz ishlari haqida tasavvur berish uchun muhimligini taʻkidladi.

Hayot fanlari laboratoriyasi

ART haqidagi ish Anthropicʻning 2026-yil bahorida tashkil qilgan hayot fanlari tadqiqot guruhi va laboratoriyasining birinchi eʻlon qilingan natijasi boʻldi. Reuters xabariga koʻra, bu kompaniyaning biologiya tadqiqotlaridagi ilk natija hisoblanadi. Guruhning maqsadi — fundamental biologiya tadqiqotlarini SI yordamida olib borish: DNK maʻlumotlarini oʻrganish, tavsiflanmagan oqsil oilalarini aniqlash, keng koʻlamda gipotezalar ishlab chiqish va ularni laboratoriyada sinab koʻrish.

The Verge 1-oktabr kuni kompaniya biologiya laboratoriyasi CRISPR bilan taqqoslanayotgan kashfiyot qilgani haqida yozdi. Kompaniya maʻlum qilishicha, laboratoriyadagi barcha tajribalarni inson olimlar bajaradi — Claude gipoteza ishlab chiqish, maʻlumotlarni tahlil qilish va natijalarni izohlashda yordam beradi. Jamoa faoliyati davomida gʻayrioddiy oqsillarni oʻrganishga ixtisoslashgan olimlardan iborat boʻlib, hisoblash usullari bilan DNKʻni muntazam oʻqish, uning evolyutsiyasini talqin qilish va keyingi tavsiflash uchun biologik tizimlarni ajratish bilan shugʻullanadi.

Anthropicʻning yozishicha, jamoa aʻzolari Anthropicʻga qoʻshilishidan oldin CRISPR tizimlarining evolyutsiyasi va regulyatsiyasini yaxshiroq tushunishga, keyingi avlod hujayra va gen terapiyalari uchun yangi fermentlar kashf etishga hamda inson patogen variantlari kabi DNK anomaliyalarini aniqlashni tezlashtiruvchi vositalar yaratishga hissa qoʻshgan. Laboratoriya AQShning Bay Area hududida joylashgan boʻlib, faqat eng past biosafety darajalarida (BSL-1 va BSL-2) ishlaydi va odamlarga yuqadigan patogenlar bilan ishlamaydi.

Kompaniya ish jarayonlarini bir nechta Claude sessiyalarini parallel muvofiqlashtiruvchi maxsus tizim hamda har qanday olim foydalanishi mumkin boʻlgan Claude Science va Claude Code vositalarida bajaradi. Bitta qidiruvda yuzlab, hatto minglab nomzod hisobotlari hosil boʻlgani uchun gipotezalarning oʻzi ham tadqiqot obyektiga aylangan: jamoa qaysi takliflar sinovga arziydiganini ajratuvchi belgilarni oʻrganadi va bu xulosalarni Claudeʻga beriladigan koʻrsatmalarga qaytaradi.

Nimalar hali nomaʻlum

ART tizimining asosiy biologik funksiyasi hali aniqlanmagan. Anthropicʻning rasmiy eʻlonida yozilishicha, dastlabki tajribalar ART massivi alohida qisqa RNKʻlar toʻplami sifatida ifodalanishini koʻrsatgan — bu tizimda CRISPRʻdagiga oʻxshash jarayon boʻlishi mumkinligiga ishora qiladi, biroq bu faqat dastlabki kuzatuv. Nomzod koʻrikdan oʻtgach, kompaniya uni laboratoriyada sinaydi: oqsilni standart laboratoriya shtammlarida ifodalaydi va biokimyoviy hamda struktura jihatdan tavsiflaydi, Claude esa maʻlumotlarni talqin qilishda yordam beradi. Keyingi tajribalar ART qanday ishlashini aniqlashga qaratilgan. Kompaniya texnik hisobotni pre-print sifatida eʻlon qilib, ilmiy hamjamiyatni muhokamaga taklif qildi va boshqa olimlar bilan hamkorlik qilish istagini bildirdi. Anthropic SI asosidagi gipoteza ishlab chiqishning ilmiy hamjamiyat uchun qiymatini koʻrsatishni maqsad qilganini va genomika hamda boshqa sohalardagi keng muammolarga ushbu yondashuvni kengaytirish uchun tadqiqotchilarni takliflar bilan murojaat qilishga chaqirdi.