Nyu-Meksiko shtat okrug sudining sudyasi Francis Mathew 2026-yil 21-oktabr kuni Meta Platforms kompaniyasiga 25 mlrd dollar jarima toʻlashni buyurdi. Qaror Facebook foydalanuvchilarining shaxsiy maʻlumotlarining maxfiyligi boʻyicha ularni aldaganlikda kompaniyani aybdor deb topgan hakamlar hayʻatining xulosasiga asoslangan. Bu Cambridge Analytica mojarosi doirasida Facebook egasiga nisbatan qoʻllangan eng katta jarima va AQSh tarixidagi korporatsiyalarga nisbatan belgilangan eng yirik moliyaviy jazolardan biri boʻldi. Reuters

Sud qarori qanday chiqarildi

Sudya Mathew Nyu-Meksiko shtat qonunchiligi bitta qoidabuzarlik uchun 5000 dollargacha jarima nazarda tutishini hisobga olib, asosli jarima miqdori 219 mlrd dollardan ham oshishini aniqladi, biroq uni 25 mlrd dollarga tushirdi. Sudya qarorini kompaniyaning Facebookʻdagi foydalanuvchilar maʻlumotlari maxfiyligi haqidagi isteʻmolchilarni aldaganligiga oid hakamlar xulosasiga tayangan holda chiqardi. Jarima miqdori aniqlanayotganda hakamlar hayʻati Nyu-Meksiko isteʻmolchilarni himoya qilish qonunlarining 43 mlndan ortiq buzilishi holatini qayd etgani inobatga olindi.

Bu yerda arifmetika oddiy: 43 mln qoidabuzarlikning har biri uchun maksimal 5000 dollar jarima qoʻllansa, nazariy chegara 215 mlrd dollardan oshadi — sudyaning 219 mlrd dollardan ortiq degan bahosi shu tartibdagi hisobga tayanadi. Shtat qonunlaridagi bunday «har bir buzilish uchun» mexanizmi katta foydalanuvchi bazasiga ega platformalar uchun jarimani tezda astronomik darajaga koʻtaradi: millionlab buzilishlar millionlab dollarga aylanadi. Sudya aynan shu mexanizm doirasida hisoblangan miqdorni qonuniy jihatdan asosli deb topdi, lekin yakuniy qarorda uni ancha past — 25 mlrd dollar darajasida belgiladi.

Qaror 2026-yil 21-oktabrda eʻlon qilindi. U Metaga nisbatan eʻlon qilingan yagona tarixiy jarima sifatida nafaqat shtat miqyosida, balki mamlakat miqyosida ham diqqat markazida boʻldi. Sud qarori kompaniyaning Facebookʻdagi maʻlumotlar maxfiyligi amaliyoti atrofidagi koʻp yillik sud tortishuvlarida eng muhim natijalardan biri sifatida qayd etildi.

219 mlrd dollardan 25 mlrd dollargacha

Sudyaning oʻzi 219 mlrd dollardan ortiq jarima qonun doirasida asosli boʻlganini tan oldi — lekin yakuniy miqdorni 25 mlrd dollarda toʻxtatdi. Bu farq sudyaning ixtiyoriy vakolati doirasida: qonun maksimal chegarani belgilaydi, sudya esa ishning holatlariga qarab yakuniy summani aniqlaydi. Reutersʻga koʻra, sudya shu vakolatdan foydalanib, nazariy maksimaldan deyarli toʻqqiz baravar kam miqdor belgiladi.

Shunday boʻlsa-da, 25 mlrd dollar ham rekord darajada: u AQSh korporativ jazolari tarixidagi eng yirik koʻrsatkichlardan biri boʻlib qolmoqda. Qisqartirishning oʻzi ham jarimaning misli koʻrilmagan miqyosini koʻrsatadi — hatto «kamaytirilgan» variant ham avvalgi barcha rekordlarni ortda qoldirdi.

Jarima miqyosini nima belgilaydi

Jazoni shu qadar katta qilgan narsa — qoidabuzarliklar soni. Hakamlar hayʻati 43 mlndan ortiq buzilish holatini qayd etdi, qonun esa har biri uchun 5000 dollargacha jarima nazarda tutadi. Bunday masshtabda hatto bir buzilishga oʻrtacha bir necha ming dollar qoʻllansa ham, jami summa oʻnlab milliardlarga yetadi — sudyaning 219 mlrd dollardan ortiq degan bahosi aynan shu matematikadan kelib chiqqan.

Shu bilan birga, qonun belgilagan maksimal va sudya belgilagan yakuniy summa — ikki xil narsa. Sudya ishning holatlarini, kompaniyaning xatti-harakati ogʻirligini va jazoni maqsadga muvofiqligini inobatga olib, yakuniy miqdorni oʻzi aniqlaydi. Bu ishda u nazariy maksimaldan deyarli toʻqqiz baravar kam — 25 mlrd dollar belgiladi. Shunday qilib, qonuniy jihatdan asosli deb topilgan miqdor va adolatli deb hisoblangan miqdor oʻrtasidagi farq sud ixtiyorining ishi.

Nega 25 mlrd dollar — rekord jarima

Belgilangan 25 mlrd dollar Facebook egasiga nisbatan shu paytgacha qoʻllangan eng katta jarima hisoblanadi. Shu bilan birga, bu AQSh tarixidagi korporatsiyaga belgilangan eng yirik moliyaviy jazolardan biridir. Xuddi shu Cambridge Analytica mojarosi boʻyicha AQShdagi avvalgi rekord 2019-yilda Federal savdo komissiyasi (FTC) tomonidan belgilangan 5 mlrd dollarlik jarima edi — yangi qaror undan besh baravar katta.

Taqqoslash uchun: 2019-yildagi 5 mlrd dollarlik FTC jarimasi oʻz vaqtida ham tarixiy deb baholangan edi. Endi Nyu-Meksiko qarori shu chegarani besh baravar oshirdi. Bu Cambridge Analytica mojarosiga oid sud amaliyotida yangi yuqori chegara oʻrnatdi.

Daʻvo tarixi: 2021-yildan 2026-yilgacha

Nyu-Meksiko bosh prokurori Raul Torrez Metaga qarshi daʻvoni 2021-yilda qoʻzgʻatgan. Daʻvo Cambridge Analytica kompaniyasining uchinchi tomon ilovasi orqali 87 mlngacha Facebook foydalanuvchisining shaxsiy maʻlumotlarini yigʻib olgani haqidagi maʻlumotlar oshkor boʻlganidan keyin qoʻzgʻatilgan. Cambridge Analytica 2016-yilda AQSh prezidentligiga saylov kampaniyasida Donald Trump bilan bogʻliq siyosiy konsalting firmasi edi. Hakamlar hayʻati kompaniya tomonidan 43 mln qoidabuzarlik sodir etilganini aniqladi.

2021-yildan 2026-yilgacha boʻlgan besh yillik oraliq bunday koʻlamdagi sud ishlari uchun odatiy: daʻvo qoʻzgʻatish, dalillarni yigʻish, hakamlar hayʻati oldida koʻrib chiqish va sudyaning jarima toʻgʻrisidagi qarori — har bir bosqich oʻz vaqtini oladi. Torrez idorasining daʻvosi kompaniyaning Facebookʻdagi maʻlumotlar maxfiyligi amaliyoti va isteʻmolchilarni aldaganligi haqidagi ayblovlarga asoslangan. 2021-yilda boshlangan sud jarayoni bir necha yil davom etdi va 2026-yil oktyabrida hakamlar hayʻatining ayblov xulosasi bilan yakunlandi. Sudyaning jarima toʻgʻrisidagi qarori shu xulosaga tayanib chiqarildi.

Koʻp shtatli kelishuvdan tashqarida qolgan Nyu-Meksiko

Nyu-Meksiko oʻsmirlarning ruhiy salomatligi boʻyicha daʻvolar yuzasidan AQShning deyarli barcha shtatlari bilan Metaning avgust oyida 18 mlrd dollargacha boʻlgan koʻp shtatli kelishuviga qoʻshilishdan bosh tortdi. Olti boshqa shtat esa oʻsha 17,1 mlrd dollarlik bitim doirasida Cambridge Analytica boʻyicha oʻz daʻvolarini 459,2 mln dollarga hal qilgan. Reuters

Raqamlar farqi diqqatga sazovor: olti shtat jami 459,2 mln dollarga kelishgan boʻlsa, Nyu-Meksiko yolgʻiz oʻz daʻvosini oxirigacha olib borib 25 mlrd dollarlik sud qaroriga erishdi — bu kelishuvdagi olti shtatning jami summasidan taxminan 54 baravar koʻp. Shtat koʻp shtatli kelishuv oʻrniga oʻz sud daʻvosini oxirigacha olib bordi. Bu qaror Nyu-Meksikoning boshqalardan farqli strategiyasining natijasi sifatida baholanmoqda.

Meta apellyatsiyaga tayyorlanyapti

Meta sud qaroriga qarshi apellyatsiya berishni rejalashtirmoqda. Kompaniyaning bosh yuristi C.J. Mahoney Metaning apellyatsiyada gʻalaba qozonishiga ishonchi komil ekanini aytdi va sud qarori Nyu-Meksikoda biznes yuritishni deyarli imkonsiz qilishini taʻkidladi. 2026-yil 22-oktabrda Reutersʻga gapirgan huquqshunos ekspertlar kompaniyaning apellyatsiyada jarima miqdorini kamaytirish imkoniyati kuchli ekanini bildirdi.

Meta bosh yuristi C.J. Mahoney kompaniyaning apellyatsiyada gʻalaba qozonishiga ishonchi komil ekanini aytdi va sud qarori Nyu-Meksikoda biznes yuritishni deyarli imkonsiz qilishini taʻkidladi. (Reuters, 2026-yil 22-oktabr)

Apellyatsiya — sud qaroridan norozi tomonning yuqori instansiyaga murojaat qilish huquqi; bunday jarayonda yuqori sud birinchi instansiya qarorini bekor qilishi, oʻzgartirishi yoki oʻz kuchida qoldirishi mumkin. Meta aynan shu yoʻldan foydalanmoqchi: kompaniya qarorni sudda tortishuv orqali bekor qilish yoki miqdorini pasaytirishga umid qilmoqda. Apellyatsiya jarayoni davom etar ekan, 25 mlrd dollarlik qaror yakuniy ijro etilishi oldidan huquqiy baholashdan oʻtadi.

Huquqshunoslar jarima kamayishi mumkinligini aytmoqda

2026-yil 22-oktabrda Reutersʻga gapirgan huquqshunos ekspertlar kompaniyaning apellyatsiyada jarima miqdorini kamaytirish imkoniyati kuchli ekanini bildirdi. Ularning baholashicha, apellyatsiya jarayonida jarima miqdori sezilarli darajada kamaytirilishi mumkin.

Bu baho sudyaning oʻzi nazariy 219 mlrd dollarlik maksimaldan 25 mlrd dollarga tushirgani fonida yangraydi: birinchi instansiya allaqachon miqdorni keskin kamaytirgan boʻlsa-da, ekspertlar yuqori instansiya uni yanada pasaytirishi mumkin deb hisoblamoqda. Yakuniy summa apellyatsiya yakunlangach maʻlum boʻladi.

Reuters 2026-yil 22-oktabrda apellyatsiya istiqbollari haqida alohida material eʻlon qildi — unda huquqshunos ekspertlar kompaniyaning jarimani kamaytirish imkoniyati kuchli ekanini aytdi. Ekspertlar qarorning oʻziga emas, aynan yuqori instansiyadagi ehtimoliy natijaga baho berdi: ularning fikricha, apellyatsiya sudi birinchi instansiya belgilagan miqdorni yana pasaytirishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, 25 mlrd dollarlik raqam hozircha oraliq nuqta — jarimaning yakuniy miqdori yuqori sud xulosasidan keyin shakllanadi.

Ikki manba mustaqil tasdiqladi

Ars Technica 2026-yil 22-oktabrda sud qarorining asosiy faktlarini mustaqil ravishda tasdiqladi va Nyu-Meksikoning koʻp shtatli kelishuvdan tashqarida qolgani haqidagi maʻlumotni ham qayd etdi. Ars Technica Nufuzli ikki manbaning — Reuters va Ars Technicaʻning — mustaqil xabar berishi qarorning muhimligi va ishonchliligini tasdiqlaydi.

Qarorning ahamiyati

25 mlrd dollarlik jarima Cambridge Analytica mojarosi boʻyicha sud amaliyotida yangi rekord oʻrnatdi. U 2019-yildagi 5 mlrd dollarlik FTC jarimasidan besh baravar katta va AQSh tarixidagi eng yirik korporativ jazolardan biri hisoblanadi. Qaror kompaniyaning apellyatsiyasi yakunlanmaguncha toʻliq ijro etilmaydi, biroq u allaqachon maʻlumotlar maxfiyligi boʻyicha sud amaliyotida muhim voqea sifatida qayd etildi. Shu tariqa, 2021-yilda boshlangan daʻvo 2026-yilda tarixiy jarima bilan yakunlandi — lekin apellyatsiya tufayli hikoya hali tugamagan. Sud qarori, apellyatsiya rejalari va ekspertlarning kamayish ehtimoli haqidagi baholari birgalikda bu ishni maʻlumotlar maxfiyligi boʻyicha eng koʻp kuzatilayotgan sud jarayonlaridan biriga aylantirdi.