Associated Press 2026-yil 25-oktabrda eʼlon qilgan tahlilida texnologiya kompaniyalari chatbotlarga toʻgʻri va notoʻgʻrini oʻrgatish uchun din va falsafa yetakchilariga murojaat qilayotganini yozdi. Bu jarayon yangi mahsulot taqdimoti emas: uning markazida 2026-yil may oyida Anthropic eʼlon qilgan uchrashuvlar va 2026-yil boshida Vatikanda boʻlib oʻtgan taqdimot turibdi. AP tahlili shu uchrashuvlarni bir manzara sifatida jamlab, savolni ochiq qoldiradi: ming yillik axloqiy anʼanalar sunʼiy intellekt modellarining xulqiga qanday taʼsir koʻrsatishi kerak?
Anthropic nima qildi
Anthropic 2026-yil 19-mayda eʼlon qilgan “Widening the Conversation on Frontier AI” maqolasida soʻnggi oylarda donishmandlik anʼanalari vakillari bilan muloqot tashkil etganini maʼlum qildi. Birinchi davra suhbatlarida 15 dan ortiq diniy va madaniyatlararo guruhning olimlari, ruhoniylari, faylasuflari va axloqshunoslari ishtirok etdi. Kompaniya bu ishni Claude konstitutsiyasi deb ataladigan hujjat bilan bogʻladi: hujjat modelning qadriyatlari va xulqini belgilaydi, muloqot esa shu qadriyatlar qanday shakllanishi kerakligini aniqlashga yordam berishi koʻzda tutilgan.
Anthropicʻning taʼkidlashicha, maqsad modellarni bitta anʼananing dunyoqarashiga moslashtirish emas. Kompaniya Claude diniy, dunyoviy va siyosiy qarashlardan bir xil chuqurlik va qatʼiylik bilan foydalanishi kerakligini bildirdi. Uchrashuvlarda avval kompaniya modellar qanday ishlashini oddiy tilda tushuntirdi, keyin diniy yetakchilar fikr bildirdi. Notre Dame universiteti falsafa professori Meghan Sullivan ishtirok etgan uchrashuvda shu tartib qoʻllanilganini AP yozdi.
Savollar keng doirani qamrab oldi: odamlarda jon bormi, degan savoldan boshlab uchinchi sinf oʻquvchisi chatbot yordamida savodxonlikni oʻrgana oladimi, degan amaliy savolgacha. Anthropic bu suhbatlar hali dastlabki bosqichda ekanini va keyingi davralarda huquqshunoslar, psixologlar, yozuvchilar va fuqarolik institutlari vakillari bilan ham muloqot rejalashtirilayotganini maʼlum qildi.
Vatikan va boshqa kompaniyalar
2026-yil boshida Anthropic hamtaʼsischisi Chris Olah Papa Leo XIV ning sunʼiy intellekt boʻyicha ensiklikasi taqdimotida Vatikanda soʻzga chiqdi. AP keltirgan nutqida u shunday dedi:
“Bitta laboratoriya bu savollarga javob bera olmaydi... sizning anʼanalaringiz ularni ming yillar davomida olib kelgan.”
Anthropic yolgʻiz emas. AP maʼlumotiga koʻra, Meta, Google va Amazon vakillari ham Vatikan bilan uchrashgan, Microsoft esa diniy muloqotda faol ishtirok etmoqda. OpenAI bosh direktori Sam Altman oʻtgan yili ChatGPT insoniyat axloqiy qarashlarining vaznli oʻrtacha ifodasi boʻlishi kerakligini aytgan. Bu bayonotlar bir nuqtada kesishadi: chatbotlar endi faqat texnik vosita emas, ular odamlar axloqiy maslahat, taʼlim va kundalik qarorlar uchun murojaat qiladigan tizimlarga aylanmoqda.
AP tahliliga koʻra, kompaniyalar bu muloqotni tasodifan emas, balki modellar millionlab odam bilan bevosita muloqot qilayotgani uchun boshlagan. Model bir savolga javob berganda u faqat maʼlumot bermaydi, balki muayyan xulq va qadriyat namunasini ham koʻrsatadi. Shu bois kompaniyalar bu xulq qanday shakllanishi kerakligi haqida tashqi ovozlarga murojaat qilmoqda. Shu bilan birga AP taʼkidlaganidek, bu muloqotning oʻzi hali qaysi qarash modelga kirishi kerakligi haqidagi bahsni hal qilgani yoʻq.
Tanqid va ochiq savollar
AP tahlilida tanqid ham keltirilgan. Michigan universiteti antropologi Webb Keane dinni qoidalar toʻplami sifatida koʻrish baʼzi anʼanalarni ustun qoʻyib, boshqalarni buzib koʻrsatishi mumkinligidan ogohlantirdi. Meta Oversight Board aʼzosi Paolo Carozza turli anʼanalarni aralashtirish ularning oʻziga xosligini yoʻqotib, oʻrtacha qiymatga tortishi mumkinligini aytdi.
Bu ikki eʼtiroz bir savolni turli tomondan koʻrsatadi. Birinchi eʼtiroz tanlovning oʻziga qaratilgan: qaysi anʼana qoida sifatida qabul qilinsa, boshqa anʼanalar chetda qolishi mumkin. Ikkinchi eʼtiroz aralashtirish natijasiga qaratilgan: hamma anʼanadan oz-ozdan olish hech bir anʼananing toʻliq mohiyatini saqlab qolmasligi mumkin. AP tahlilida bu eʼtirozlarga kompaniyalar tomonidan berilgan aniq javob keltirilmagan.
Anthropic pozitsiyasi tanqid bilan yonma-yon qoʻyilganda ziddiyat aniq koʻrinadi. Kompaniya bir anʼanani ustun qoʻymasdan, barcha qarashlardan bir xil chuqurlik bilan foydalanishni maqsad qilganini bildirgan. Tanqidchilar esa aynan shu keng qamrovning oʻzi xavf tugʻdirishini aytmoqda: tanlov qanchalik keng boʻlsa, har bir anʼananing oʻziga xosligi shunchalik xiralashishi mumkin.
Shu bois bu materialni bugungi yangilik sifatida emas, balki shu yilgi jarayonning bugun eʼlon qilingan tahlili sifatida oʻqish toʻgʻri boʻladi. AP 2026-yil 25-oktabrda yangi mahsulot yoki yangi qoida eʼlon qilmadi, balki 2026-yil davomida toʻplangan uchrashuvlar, bayonotlar va eʼtirozlarni bir tahlilga jamlagan xolos. Kompaniyalar qaysi ovozlarga quloq solish, qaysi qarashlarni model xulqiga kiritish va bu tanlov uchun kim javob berishi haqidagi savollar ochiq qolmoqda.
